نظريه مشورتي اداره حقوقي وزارت دادگستري

نظريه مشورتي اداره حقوقي وزارت دادگستري

383                             شماره 22هفته دادگستري صفحه 337

بموجب تبصره ماده 22 و مواد31و35 قانون تشكيلات عدليه صلاحيت قاضي هر محكمه تابع صلاحيت آن محكمه است و اين صلاحيت اولا و بالذات به محكمه و ثانيا" و بالعرض بمحاكم محكمه حمل شده است ولي در مورد دادگاه بخش مستقل قانونگذار ابتدائا" و بالذات صلاحيت رانسبت به محكمه نداده وماده 24 قانون تشكيلات بجاي آنكه به پيروي از مواد بالا بگويد محكمه صلحيه يا امانت صلح مكلف است درامورجنائي و ... وظيفه مستنطق را انجام دهد گفته است امين صلح مكلف است ودر عرف قضائي امين صلح رئيس دادگاه بخش است و اين خود استثنائيست صريح از مط مشيكه قانونگذار در مواد فوق الذر درباره محكمه شهرستان و استان اتخاذ كرده است و دليلي است خاص بر عموم مستنبط از منطوق موادبالا.حال اگر از راه تنقيح مناط بگوئيم چون تبصره ماده 22 و مواد31 و35 محكمه را صالح دانسته و در اين مورد هم موضوع صلاحيت محكمه است نه حاكم و منظور از اين صلح (بصيغه صفت ) مندرج درماده 24 امانت صلح (بصيغه مصدري ) است ، اجتهادي است مقابل نص و يا به عبارت ديگر تفسيري است صادر از مقام غير صالح جهت اقناع طبع كه آنهم حسب بند اول اصل 27 متمم قاون اساسي واضافه ذيل آن ، مقام صالح جهت تهذيب و تفسير قوانين قوه قانونگزاري است .و اما راجع بقسمت اخير ماده 22 فوق الذكر، اين قسمت منطوقي دارد و مفهومي ، منطوق آن اين است كه در صورت غيبت با مرض امين صلح يكي از اعضاي علي البدل نزديكترين محكمه ابتدائي بر حسب انتخاب وزير عدليه كار او را انجام ميدهد مشروط بر اينكه اولا محكمه صلحيه داراي شعب نباشد و ثانيا" محكمه عضو علي البدل نداشته باشد.
مفهوم مخالف اين منطوق آن است كه در صورت غيبت با مرض امين صلح چنانچه محكمه داراي شعب و يا شعبه ديگري باشد و يا عضو علي البدل داشته باشد نيازي بعضو علي البدل نزديكترين محكمه بدايت نيست و شعب يا عض علي البدل كه در عرض هم قرار داده شده اندوظيفه امين صلح را انجام ميدهند.با دقت در اين مفهوم مخالف معلوم ميگردد كه اگر صلحيه فقط يك شعبه داشته باشد در صور غيبت يامرض امين صلح عضو علي البدل وظائف او را انجام ميدهد،پس صلاحيت مستفاد از اين مفهوم محدود است بزمان غيبت و يا مرض امين صلح و بنحو اطلاق و اشاعه نيست و بفرض محال كه قيود(غيبت و يا مرض امين صلح ) را ناديده گرفته و بگوئيم بموجب اين مفهوم عضو علي البدل داراي صلاحيتي هم عرض امين صلح است آنوقت مشكل ديگري جلو ما است و آن تعارض ميان اين مفهوم با منطوق ماده 24 قانون تشكيلاتاست .چه از يكطرف اين مفهوم اثبات صلاحيت ميكند و از طرف ديگر منطوق ماده مزبور با قيد (امين صلح ) از عضو علي البدل نفي صلاحيت ميكند و در مقام تعارض بموجب اجماع و اتفاق اصوليون در بحث (تعارض احوال ) منطوق مقدم بر مفهوم است .
با توجه بمراتب بالا آيا دادرس علي البدل دادگاه بخش مستقل در مواقع حضور امين صلح در مقر محكمه ، صلاحيت رسيدگي مقدماتي به پرونده هاي جزائي را بعنوان جانشين بازپرس دارد ياخير؟
با توجه بمواد242220 قانون اصول تشكيلات دادگستري كه در ذيل درج ميگردد:
ماده بيست  در نقاطي كه محكمه صلحيه وجودنداردمحكمه ابتدائي در كارهاي صلحيه نيز رسيدگي خواهد كرد اين وظيفه را حاكم محكمه شخصا" انجام داده يا عض علي البدل را مامور انجام آن مينمايد.
ماده بيست ودو  محكمه صلحيه ممكنست داراي شعب وعضوعلي البدل باشد در اين صورت وزارت عدليه ميتواند باقتضاي محل حوزه محكمه صلح را بين شعب آن تقسيم كند و يا بين شعب از حيث نصاب در حدود ماده 18 و ماده 25 فرق بگذارد.
هرگاه محكمه صلح داراي شعب و عضو علي البدل نباشد در صورت غيبت يا مرض ايمن صلح يكي از اعضاء علي البدل نزديكترين محكمه بدايت بر حسب انتخاب وزير عدليه موقتا" وظايف او را انجام خواهد داد.
تبصره  در نقاطيكه محكمه ابتدائي در مقر محكمه صلح نباشد وزارت عدليه مجاز است محاكمه در امور جنحه را بمحكمه صلح واگذار نمايد در اينصورت محكمه صلح از حيث جريان محاكمه و صدور حكم تابع مقررات محكمه جنحه ميباشد و وظيفه مدعي العموم را در اين مورد عضو علي البدل و در صورت غيبت او مدير دفترانجام خواهد داد. مرجع استينافي احكام و قرارهاي محاكم صلح در اين مورد محكمه استيناف است .
ماده بيست و چهار در نقاطيكه صلحيه در خارج از مقر محكمه ابتدائي است امين صلح مكلف است در امور جنائي و جنحه هاي بزرگ وظيفه مستنطق را انجام داده دوسيه عمل را بپاركه بدايت صلاحيتدار بفرستد.
در مورد سئوال فوق كميسيون مشورتي آئين دادرسي مدني اداره حقوقي در جلسه مورخ 20/8/1343 چنين اظهارنظر كرده است :
امين صلح دو وظيفه دارد: اول وظيفه عادي كه رسيدگي به دعاوي واداره امور مربوط به محكمه صلح است .دوم فوق العاده كه طبق ماده 24قانون اصول تشكيلات دادگستري جانشين بازپرس در امور جنائي و جنحه بزرگ است و از آنجا كه عضو علي البدل اصولا"قائم مقام امين صلح است و بعنوان قائم مقام داراي همان وظايف و اختيارات امني صلح ميباشد بعلاوه از طرف ديگر تقسيم كار و وظائف بينامين صلح و عضو علي البدل نيز طبق ماده 20 قانون اصول تشكيلات دادگستري از خصائص رئيس محكمه و در نتيجه امين صلح است لذا انجام هر يك از دونوع وظيفه مذكورازطرف عضوعلي البدل بنابر ارجاع امين صلح بلامانع والزامي خواهد بود.

مرجع :مجموعه نظرهاي مشورتي اداره حقوقي وزارت دادگستري درزمينه
مسائل مدني  ضميمه مجله حقوقي وزارت دادگستري
ازانتشارات دفترتحقيقات ومطالعات وزارت دادگستري
باهمكاري آقايان محمودسلجوقي  يداله اميني

114