رای وحدت رويه ديوان عالی كشور

تاريخ رسيدگي : 28/7/71
دادنامه      : 421/10
مرجع رسيدگي  : شعبه دهم ديوانعالي كشور

خلاصه جريان پرونده :
در تاريخ 10/6/1369 آقاي (س ) بوكالت ازطرف آقاي (ف ) دادخواستي بخواسته خلع يد از يك قطعه زمين مقوم به مبلغ چهار ميليون ريال و قلع وقمع مستحدثات مقوم به مبلغ هشتصد وپنجاه هزار ريال و اعسار از هزينه دادرسي عليه آقاي (ح ) و دادسراي عمومي بدادگاه حقوقي يك مياندوآب و تقديم نموده و بشرح مندرجات دادخواست و اظهارات خود در جلسه دادرسي باستناد به پرونده كيفري كلاسه 66/526 دادگاه حقوقي 2 مستقل بوكان و فتوكپي سندمورخ 21/8/53 استهشاديه مورخ 9/6/69 و عنداللزوم ارجاع امر بكارشناسي توضيح داده است كه خواهان بموجب سند عادي مورخ 21/8/53 قطعه زميني را كه قبلا" آقاي (ب ) بوكالت از جانب مالك اصلي به آقاي (خ ) فروخته از شخص اخير خريداري نموده است سپس خوانده در سال 1355 همان قطعه يا قطعه زمين ديگري از آقاي (ز) فرزندآقاي (ع ) (مالك اصلي ) بدون اذن آقاي (ع ) خريداري نموده و فروشنده در ذيل سند تعهد نموده كه بعدا" سند را بامضاء وتنفيذ پدرش برساند كه تاكنون معامله مذكورتنفيذ نگرديده است خوانده قطعه زمين خريداري شده وسيله خواهان را به ادعاي اينكه همان قطعه است كه از آقاي (ز) خريداري حسب محتويات پرونده كيفري كلاسه 66/526 دادگاه حقوقي 2 مستقل بوكان عليه او شكايت نموده است ليكن با وجود اقرار متهم و نظريه كارشناس و شهادت آقاي (م ) وعدم تنفيذ معامله اخير از ناحيه مالك اصلي حسب مندرجات نامه هاي مورخ 30/9/66 و32/6/66كه كلا" بر غير نافذ بودن معامله اخير دلالت داشته شكايت مزبور منجر به صدور قراراناطه گرديده و خواهان بجهت بيسوادي و عدم آشنائي با مقررات قانون و گرفتاريهاي روحي اقدامي بعمل نياورده است با توجه بمراتب مذكور و اينكه معامله خواهان مورد تائيد و تنفيذ مالك اصلي واقع شده و نسبت به معامله خوانده مقدم بوده و با التفات بانكه معامله خوانده فضولي بوده مالك اصلي آنرا تنفيذ نكرده و در نامه اي اعلام داشته است كه خضر000فاقد  سمت جهت انجام معامله بوده تصرفات خوانده در زمين مذكور غاصبانه است و لذا تقاضاي رسيدگي و صدور حكم به خلع يد از زمين مورد بحث و قلع و قمع مستخدثات ايحاد در آن رابا احتساب خسارات وارد دارد و قبل از جريان رسيدگي بالصاق تمبر هزينه دادرسي از ادعاي اعسار نسبت به هزينه دادرسي اعلام انصراف نموده است در جلسه رسيدگي آقاي (ك ) با تسليم يك برگ وكالتنامه منتسب به خوانده خود را بوكالت از جانب مشاراليه معرفي وتوضيح داده است كه اولا" : پرونده كلاسه 66/526 دادگاه حقوقي دو مستقل بوكان منجر بصدور قرار اناطه گرديده ليكن خواهان حسب گواهينامه دادگاه مزبور كه ارائه مي گردد در مدت مقرر از تقديم دادخواست لازم خودداري نموده و باين لحاظ دعوي مشاراليه قابل پذيرش نيست ثانيا": وكيل خواهان در دادخواست تقديمي زمين خريداري شده از جانب خوانده را بنحو مردد همان ملك مورد خريداري خواهان و يا قطعه اي ديگر معرفي نموده و حال آنكه مطابق صورتجلسه مورخ 19/7/68 بخشداري بوكان كه در مقام رفع اختلافات فيمابين تنظيم شده و فتوكپي آن ابراز مي گردد صريحا" مغايرت قطعه زمين مورد خريداري خوانده با زمين مورد ادعاي خواهان تصريح شده است بعلاوه آقاي (ر) كه حسب ادعاي خواهان بنمايندگي ازجانب مالك اصلي مبادرت بانتقال زمين نموده بموجب نامه اي خطاب به آقاي (ع ) كه در پرونده كيفري مضبوط است اعلام نموده كه قطعه زميني كه وي (خ ) فروخته و او نيز بخواهان واگذار كرده از قطعه زمين ديگر كه خوانده از فرزندمالك ابتياع نموده فاصله زياد دارد ثالثا": تنفيد يا عدم تنفيذمعامله خوانده يا فرزندمالك تاثيري در اثبات دعوي خواهان ندارد بعلاوه آقاي (ع ) اظهار نموده است كه راجع به معامله فرزندش با خوانده شكايتي ندارد و نهايتا" جهت اثبات مراتب مذكور او نيزبه محتويات پرونده كيفري كلاسه 66/526 استناد نموده وكيل خواهان پاسخ داده است كه خودداري از اقدامات مربوط ظرف مدت سه ماه مقرر پس از صدور قرار اناطه بموجب سقوط حق مشاراليه دردعوي حقوقي نمي گردد0 آقاي (ب ) هرگز مالكيت خوانده را تاييد ننموده و مندرجات نامه هاي خصوصي مشاراليه خطاب بمالك اصلي چون در مقام اداء شهادت نبوده تاثيري در قضيه ندارد آقاي (ز) مالكيتي در قطعه زمين موضوع دعوي نداشته و بمنظور اخاذي ملك خواهان را بخوانده فروخته لذامالكيت براي خوانده ايجاد نشده است سپس دادگاه پرونده كيفري مورداستناد وكلاي طرفين را از دادگاه حقوقي 2 مستقل بوكان مطالبه نموده و مستخرجه موثر پرونده مذكور كه در صورتجلسه دادگاه منعكس گرديده حاكي از اينست كه (متعاقب اعلام شكايت آقاي (ف ) عليه آقاي (ح ) به دادگاه بوكان آقاي (خ ) ضمن تحقيق اظهار نموده است كه زمين مورد ادعاي شاكي را از آقاي (ب ) نماينده مالك آقاي (ع ) خريداري نموده و سپس بشاكي فروخته و حتي ذيل قرارداد مربوط راآقاي (ن ) درتحقيقات معموله اعلام داشته كه زمين مورد ادعاي شاكي از آقاي (ب ) نماينده آقاي (ع ) به آقاي (ق ) فروخته و حتي وي نيز از طرف برادرش ذيل آنرا امضاء نموده است. آقاي (ح ) و نيز ضمن تحقيقات اظهار داشته زمين مورد ادعاي شاكي را بشرح قرارداد عادي از آقاي (ز) فرزند(ع ) خريداري نموده وحتي فروشنده بشرح قرارداد متعهد شده كه سندمزبور را به امضاء پدرش كه مالك زمين مورد معامله مي باشد برساند كه تا كنون اين اقدام صورت نگرفته است بنا به دستور دادگاه نماينده فني شهرداري بوكان قولنامه طرفين در محل پياده و در نظريه خود اعلام داشته كه زمين موردادعا دوبار بفروش رفته و مشخصات مندرج در قرارداد آقاي (ح ) مشخصات فعلي زمين موضوع قرارداد آقاي (ف ) مطابقت دارد آقاي (ز) فروشنده زمين به آقاي (ح ) مشخصات فعلي زمين موضوع قرارداد آقاي (ف ) مطابقت دارد آقاي (ز) فروشنده زمين به آقاي (ح ) اظهار نموده است كه زمين مذكور را به آقاي (ح ) درسال 1355 فروخته و زمين مورد بحث متعلق به پدرش بوده و چون نياز داشته اقدام بفروش آن نموده و تا كنون فرصت نكرده است كه قرار داد مذكور را بامضاء پدرش برساند بلحاظ اقامت آقاي (ع ) درتهران دادگاه دادسراي عمومي تهران نيابت داده است كه با احضارنامبرده از وي تحقيق گردد كه آقايان (ز) و(ن ) و(ب ) و مجاز بفروش قطعه زمين از جانب وي به آقايان (ح ) و(ف ) بوده اند يا خير آياازكسي شكايتي دارد يا نه ولي بشرح لايحه ارسالي بدادسراي عمومي تهران اعلام داشته است كه فقط(ر) بنمايندگي از وي حق فروش زمين داشته و غيره حقي نداشته اند و از كسي شكايتي ندارد آقاي ...  وكيل خوانده بشرح لايحه با تسليم فتوكپي نامه اي از جانب (ب ) به (ع ) نوشته شده و در آن (ب ) بمالك اعلام داشته قطعه زميني كه وي به آقاي (ق )فروخته با زمين فروخته شده از جانب (ز) با هم فاصله دارندتقاضاي تحقيق از نامبرده را نموده است و دادگاه مزبور بمنظور انطباق موضوع اسناد مورد استناد طرفين قرار ارجاع امر بكارشناسي صادر نموده و پس از وصول نظريه كارشناسي كه فتوكپي آن ضميمه پرونده دادرسي اخير نيز شده و اجراي قرارهاي معاينه وتحقيق محلي مجددا" پرونده بدادسراي عمومي تهران ارسال شده تا نيابتا" از آقاي (ع ) تحقيق بعمل آيد كه آيا قراردادمنعقده بين فرزندش (ز) و(ح ) را تاييد مي نمايد يا خير مشاراليه بشرح لايحه ديگري اعلام داشته است كه از چنين معامله اي اطلاع ندارد0 پس از وصول مجدد پرونده بدادگاه حقوقي 2 مستقل بوكان و تحقيق از(ح ) بعنوان متهم تصرف عدواني زمين شاكي نسبت به آراء مذكور و مردود اعلام و قرار صادره تاييد شده است با درج خلاصه محتويات پرونده كيفري مورد استنادوكلاي طرفين بشرح فوق و كسب نظر مشاور سرانجام در تاريخ 12/5/70 نظريه قضائي دادگاه بدين مضمون اعلام گرديده است (000 قرارداداستنادي خوانده دعوي نمي توان مثبت مالكيت وي بر قطعه زمين مورد معامله بوده باشد زيرا اولا" مفاد قرارداد فوق حاكي است فروشنده آن مالكيتي بر مورد معامله نداشته بلكه آن پدرش (ع ) بوده بطور فضولي اقدام بفروش آن نموده بطوريكه خودش بشرح برگ تحقيق مضبوط در پرونده كيفري فضولي بودن معامله فوق را مورد تاييد قرار داده ثانيا" : معامله فضولي متعاملين موضوع قرارااد مورخ 1/10/1355 موردتنفيذ مالك آن (ع ) قرار نگرفته و اظهارات وي در اوراق نيابت منضم و پرونده كيفري استنادي خواهان دعوي نيز حاكي از عدم تاييدمعامله فضولي مورد اشاره مي باشد و اينكه خوانده دعوي دليلي بر تاييد و تنفيذ معامله فوق از جانب مالك به دادگاه ارائه نداشته لذا بطلان قرارداد استنادي وي و تصرفاتش بر قطعه مورد اشاره وادامه آن مبتني بر قرارداد باطله محرز و اينكه عقد باطل وفق مدلول ماده 365 قانون مدني نمي تواند اثري در تملك داشته باشدبنابمراتب قرارداد استنادي خوانده دعوي قانونا" موجد حقي نسبت به وي بر قطعه زمين مورد معامله نبوده و از طرفين با عنايت به اينكه شهود تعرفه شده از ناحيه خواهان در پرونده كيفري استنادي كه ازمسجلين ذيل قرارداد مورداستناد وي بوده اند اصالت آن را و اختصاص قطعه زمين مورد ادعا را به وي تاييد و نتيجه اجراي قرار تحقيق و معاينه محلي مورخ 14/8/67و نظريه كارشناس ثبت شده به شماره 307 24/7/67مضبوط در پرونده كيفري ذكر شده جملگي مبين مالكيت وي بر قطعه زمين موصوف بدادگاه ارائه نگرديده و دادگاه با توجه بمراتب اشعاري با احراز مالكيت خواهان بر قطعه زمين فوق وتصرفات خوانده دعوي و ايجاد اعياني مستحدثه در آن از جانب وي فاقدجواز قانوني تشخيص مستندا" بماده 308قانون مدني نظر بصدور حكم نسبت به خلع يد خوانده دعوي از قطعه زمين مورد ادعاي خواهان قرارداد عادي مورخ 21/8/53 و قلع وقمع اعيانيهاي مستحدثه از جانب خوانده فوق در قطعه زمين مورد اشاره دارد000) نظريه دادگاه بطرفين ابلاغ گرديده و با وصول لايحه اعتراضيه وكيل خوانده پرونده بديوانعالي كشور ارسال شده و رسيدگي نسبت به آن باين شعبه ارجاع گرديده است. لايحه اعتراضيه به وكيل خوانده به هنگام مشاوره قرائت خواهدشد0
هيئت شعبه در تاريخ فوق تشكيل است و با قرائت گزارش آقاي ...  عضو مميز و برسي اوراق پرونده مشاوره نموده چنين راي مي دهد0

بسمه تعالي
با التفات بمفاد اسناد ابراز شده ازجانب وكلاي طرفين ومحتويات پرونده كيفري مورد استناد آنان منجمله اوراق صورتجلسه تحقيق از شهود قضيه و نظريه كارشناس و استعلام نظر آقاي (ع ) كه متداعيين متفقا" سابقه مالكيت وي را تائيد نموده اند اشكال موثري به نظريه استنباطي دادگاه مترتب نيست نتيجتا" نظريه قضائي مذكور رااز آن جهت كه مورد اعتراض وكيل خوانده واقع شده تاييد مي نمايد ومقرر مي دارد پرونده جهت انشاء حكم مقتضي بدادگاه اعلام كننده نظريه اعاده گردد0

مرجع :
كتاب سقوط تعهدات - ضمان قهري - به اهتمام يداله بازگير
انتشارات فردوسي - چاپ اول 1379  - چاپ دريا