رای وحدت رويه ديوان عالی كشور

پرونده كلاسه : 71/809/9

راي شعبه نهم ديوان عالي كشور
"بطوري كه درراي شماره ...-9/8/67اين شعبه مندرج است درپرونده امر دليل قانوني برتاجربودن آقاي ...به نظرنمي رسدزيرانامبرده علاوه براينكه داراي دفاترتجارت نيست مدركي كه دال برپرداخت ماليات تجارت به دارايي محل بوده باشدنيزابرازواقامه نكرده است وصرف صدوريك فقره چك بلامحل (كه آن هم دليلي براجراي حكم صادره درپرونده امرنيست )نمي تواند دليل تاجربودن ونتيجتاورشكستگي تلقي شودمضافابراينكه سفته هاي واخواست شده كه آقاي ...اخيراجهت اثبات ادعايش به ورشكستگي ابراز داشته مربوط به سالهاي 1349و1350است وحال آنكه وي مدعي ورشكسته شدن در سال 1348مي باشدوچون تاجربودن آقاي ...محل اشكال است صدورحكم ورشكستگي وابطال اسنادوتعيين مديرتصفيه واقداماتي كه به اتكاي تاجربودن مشاراليه انجام يافته قبل ازاثبات تاجربودن لغووبلااثرخواهدبودلذاراي مورد تجديدنظرنقض ورسيدگي مجددبه دادگاه حقوقي يك ارجاع مي گردد." (71/809/9)

* سابقه *

خلاصه جريان پرونده ،آقاي "الف "به وكالت ازطرف آقايان "ب "و"ج " دادخواستي به طرفيت آقاي "د"درتاريخ 8/6/51 به دادگاه شهرستان ... تقديم واظهارداشته كه خوانده چندين سال در...به شغل تجارت اشتغال داشته ليكن بعدازچندي موفق به انجام تعهدات خودنشده ممكن است ورشكسته شده باشدواقدام اوازضعف پيري وي استفاده كرده واموالش راببرندوچيزي دست طلبكاران ندهندوبه استنادحكم شماره ...كه حاكي است خوانده درموردصدور چك  بلامحل به ...حبس ...محكوم شده تقاضاي صدورحكم ورشكستگي خوانده را نموده است .خوانده نيزطي لايحه اي كه به دادگاه ارسال داشته اقراربه ورشكستگي خودنموده است .
دادگاه به استنادحكم محكوميت درخصوص صدورچك  بلامحل ونيزاقرار خوانده حكم ورشكستگي آقاي "د"راصادروتاريخ توقف رانيزازسه سال قبل يعني از9/8/48قرارداده است وآقاي "ه"نيزبه عنوان مديرتصفيه تعيين شده است . مديرتصفيه متعاقب صدورحكم ورشكستگي عليه آقاي "و"دادخواستي مبني بر ابطال اسنادشماره هاي ...28/2/51-...21/9/51 و...-15/10/49تنظيمي دردفترخانه هاي ...خواستارشده است .شعبه اول دادگاه شهرستان ...نيزطي حكم شماره 276-15/5/52 وبه استنادحكم ورشكستگي حكم به بطلان معاملات مربوط به اسنادفوق الذكرصادركرده است .آقاي "ه"ازاين حكم تقاضاي رسيدگي پژوهشي كرده كه شعبه دوم دادگاه استان طي حكم شماره ...-15/10/52 اعتراض راواردندانسته وكم معترض عنه راتاييدكرده است .ازحكم شعبه دوم دادگاه استان فرجام خواهي گرديده وشعبه ديوان عالي كشورپس ازرسيدگي به موجب دادنامه شماره 254-13/3/53 چنين راي داده است :"اشكال اساسي كه برراي فرجام خواسته وارداست اين است كه فرجام خواه ضمن پاسخيه به دعوي كه به شماره ...حكم (مستنددعوي )اعتراض طاري كرده است ودادگاه بدوي قبل ازتعيين تكليف اعتراض مبادرت به صدورحكم نموده است وبااينكه فرجام - خواه به شرح لايحه اعتراضي ازجهت عدم تعيين تكليف اعتراض طاري نيزشكايت نموده است ورسيدگي وتشخيص اينكه موعداعتراض اشخاص ثالث من جمله فرجام خواه به لحاظ درج حكم درروزنامه وانقضاي موعدگذشته وراي ورشكستگي قطعي شده ياخيرضروري بوده دادگاه پژوهشي معترض ايرادفرجام خواه نشده است فلذارسيدگي دادگاه ناقص وحكم فرجام خواسته مخدوش است وطبق ماده 559 ق .آ.د.م نقض ورسيدگي مجددبه شعبه ديگردادگاه ...محول مي شود."
شعبه اول دادگاه شهرستان نيزطي حكم شماره 105-12/2/1356اعتراض آقاي "ه"رابه حكم ورشكستگي واردندانسته وآن راردكرده است .براثرپژوهشخواهي آقاي "ه"شعبه اول دادگاه استان ...طي حكم شماره 375/376-15/11/59 دادنامه هاي 105-12/2/56 و256-52 صادره ازشعبه اول دادگاه شهرستان ... راتاييدكرده است .ازاين حكم تقاضاي فرجام خواهي وشعبه ...ديوان عالي كشورطي نامه شماره 137/9 مورخ 3/4/1364ضمن ايرادات مفصل كه درمورد ورشكستگي به حكم مزبورراواردكرده است .حكم صادره ازشعبه اول دادگاه حقوقي يك ...رانقض كرده است .رسيدگي پس ازنقض به شعبه اول دادگاه حقوقي يك   ...ارجاع شده است .شعبه مزبورطي نظريه مورخ 16/5/1365وبه استناداينكه حكم ورشكستگي قطعيت يافته است عقيده به تاييددادنامه هاي شماره 376-375ونتيجتادادنامه 105و276صادره ازشعبه اول دادگاه شهرشتان ...داشته كه اين نظريه طي دادنامه شماره 110-9/14/1366صادرازشعبه ... ديوان عالي كشورباقيداينكه "اشاره به قطعيت حكم ورشكستگي كه هنوزمطرح رسيدگي است منطقاصحيح نيست به ويژه كه مرجع رسيدگي پس ازنقض درپايان نظريه دادنامه شماره 105-12/2/56 مربوط به حكم ورشكستگي وردماهوي اعتراض برآن راتاييدنموده است "نظريه دادگاه راتاييدكرده است وشعبه دوم دادگاه حقوقي يك ...هم طي دادنامه شماره 97-13/4/66آراي شماره 105 12/2/56و276-15/5/52 دادگاه شهرستان ...راتاييدكرده است ازاين حكم وكيل آقاي "ه"به طرفيت مديرتصفيه بتقاضاي تجديدنظركرده است وبه طور خلاصه چنين نوشته است :
اولابراي احرازافلاس وورشكستگي تاجرشرايط چهارگانه آتي لازم التحقيق است :1- دين شخص شرعاثابت شده باشد2- دارايي شخص قادربه تاديه ديون اونباشد3- دين شخص حال باشد4- عرفابستانكاران همگي ياعده اي ازآنان مطالبات خودرادرخواست نمايندودرخواست صدورحكم حجرشخص تاجررا بنمايند.ثانياحكم حجرازطرف حاكم شرع صادرشده باشد.ثالثاحكم ورشكستگي كه توسط حاكم شرع صادروانشامي گرددقابل عطف به ماسبق نيست .رابعاطبق مقررات ماده 413قانون تجارت تاجربايدظرف سه روزازتاريخ توقف خودرا به دفترمحكمه بدايت اظهارنمايد.خامسادادگاه صادركننده دادنامه درراي خودحكم ورشكستگي راحكم قطعي تلقي كرده درصورتي كه حسب اوراق پرونده راي مزبورموردايرادديوان عالي كشورقرارگرفته است .سادسامديرتصفيه براي توجيه ادعاي ورشكسته بودن آقاي "د"وي رابيمارومصروع معرفي كرده كه معلوم نيست كه به علت حدوث نارسايي درپرداخت ورشكست شده يامحجوروبه علت بيماري رواني ممنوع المتصرف بوده است .وتقاضاي نقض دادنامه راكرده است .
شعبه ...ديوان عالي كشورپس ازرسيدگي طي دادنامه شماره 812-9/8/67 چنين راي داده است :
"صرف نظرازاينكه دليل كافي ومقنعي برتاجربودن آقاي "د"درپرونده امر به نظرنمي رسدونامبرده داراي دفاترموضوع ماده 6قانون تجارت نيزنبوده است ومحكمه نيزرعايت صدرماده 15قانون مزبورراهنگام صدورحكم ورشكستگي درباره وي مجري نداشته است .اصولاحكم ابطال اسنادبه استنادصدورحكم ورشكستگي كه حسب راي شماره 110/9-14/3/66شعبه ...ديوان عالي كشور قطعيت نيافته است صادرگرديده است كه راي ورشكستگي نيزبه استناديك فقره صدورچك بلامحل ونيزاقرارآقاي "د"مبني برورشكستگي اوصدوريافته و حال آنكه طبق ماده 413قانون تجارت تاجربايدظرف سه روزازتاريخ وقفه كه درتاديه قروض وياسايرتعهدات نقدي اوحاصل شده است توقف خودرابه دفتر محكمه بدايت محل اقامت خوداظهارنموده وصورتحساب داراي ي خودرابه دفتر محكمه مزبورتسليم نمايدوطبق ماده 414قانون مزبوربايدتعدادوتقويم كليه اموال منقول وغيرمنقول خودرابطورمشروح وصورت كليه قروض و مطالبات وصورت نفع وضرروصورت مخارج شخصي خودرانيزبه دادگاه ارائه نمايدودادگاه بارسيدگي دقيق به مواردفوق الذكر(دارايي وقروض تاجر) تشخيص دهدكه آياتاجرورشكسته است ياخيركه صرف نظرازاينكه نامبرده چنين عملي راانجام نداده دادگاه نيزنسبت به مواردقيدشده درماده 414 قانون تجارت رسيدگي نكرده وبه صرف صدوريك فقره چك بلامحل حكم ورشكستگي وي راصادركرده است .حال آنكه دادگاه وظيفه داشت نسبت به مواردقيدشده درماده 414قانون تجارت ازقبيل موجودي تاجردرسال 48دربانكهاواموال منقول وغيرمنقول وقروض وي روشن مي ساخت كه هنگام ادعاي توقف دارايي وي بيشتربوده ياقروضش .علي هذادادنامه موردتجديدنظربه علت نقص در رسيدگي مستندابه بند"ب "ازاده 12ق .ت .د.ح 1و2نقض ورسيدگي مجددبه شعبه ديگردادگاه حقوقي يك ...ارجاع مي گرددتابااستعانت ازماده 28قانون تشكيل دادگاههاي عمومي نسبت به ادعاي ورشكستگي باتوجه به مراتب مذكور رسيدگي نمايدمسلم است كه بااتخاذتصميم نسبت به ادعاي ورشكستگي تكليف تقاضاي ابطال اسنادنيزروشن خواهدشد."
پس ازارسال پرونده دادگاه ...به علت نبودن دادگاه صالح پرونده به ديوان عالي كشورعودت داده شده است كه حسب دستورمورخ 29/9/1368پرونده جهت رسيدگي به دادگاه حقوقي يك ...]شهرستان ديگري [ارجاع گرديده است . درآن دادگاه آقاي "د"فتوكپي چندين فقره سفته واخواست شده راكه مربوط به سالهاي 1349و1350بوده جهت اثبات ورشكستگي خودتقديم داشته وحال آنكه دادگاه شهرستان (قبلي )تاريخ توقف وي راسال 1348قرارداده كه نتيجتا سفته هاي فوق الذكركه بعدازادعاي تاريخ توقف صادرشده است نمي تواند مثبت ادعاي آقاي "د"درورشكستگي بوده باشد.دادگاه حقوقي يك ...پس از رسيدگي بااستدلال شبيه استدلال دادگاههاي حقوقي يك ...تاجربودن آقاي "د" رامحرزدانسته ودادنامه هاي شماره 276-15/5/52 و105-12/2/56 صادراز دادگاه شهرستان (سابق )رامصون ازاعتراض تشخيص واستواركرده است ازاين راي وكيل آقاي "ه"تجديدنظرخواسته ودرلايحه ضميمه دادخواست اظهارداشته است كه دادگاه حقوقي يك ...به هيچ وجه نسبت به اجراي دستورات ورفع نواقص قيدشده ازطرف ديوان عالي كشوراقدام نكرده وبه جاي احرازواقعيت ازمدعي ورشكستگي ومديرتصفيه سوال مي كندكه طي اين مدت بيست سال باغ پسته موكل وعوائدآن دريدكيست واضافه كرده است كه مگرمي شودمدعي به استناديك فقره چك برگشتي وتباني باافرادديگرمعامله قطعي وسندرسمي ملكي رابه مبلغ دوميليون تومان (ارزش تقارن صدورحكم ورشكستگي )باطل نمايد.مدعي ورشكستگي حتي يك روزهم وقيف نشده وتمام جريانات پيش ازصدورحكم شماره 415مورخ 9/8/51 تابه امروزمويداين مطلب است كه دعوي برسرلحاف ملا بوده ونه طلبكاري هست ونه ورشكسته اي ونه مديرتصفيه اي كه مشخص شوداموال دردست كيست بجزاينكه آقاي ...درسايه چنين مطلبي به تناول واكل مال غير راساويابه وسيله فرزندانش مشغول شودونتيجتاخواستارنقض دادنامه شده است آقاي دكتر...وكيل آقاي ...طي لايحه اي كه درپاسخ لايحه وكيل تجديدنظر خواه ارسال داشته اظهارداشته است كه دادگاه به استنادمواد1و2قانون تجارت بابررسي هاي دقيق تاجربودن آقاي ...رااحرازكرده است وبعضي از طلبكاران هم تاجربودن اوراتاييدكرده اندوشرح مبسوطي درموردجريان پرونده نگاشته وبه اظهارات آقاي ...وكيل تجديدنظرخواه پاسخ گفته و خواستارابرام دادنامه شده است آقاي ...نيزشخصاخواستارصدوروابرام حكم ورشكستگي خودشدودرلايحه تقديمي اظهارداشته كه حدودبيست سال پيش به شغل تجارت فرش اشتغال داشته كه براثرونوسانات بازاروبيشتربه خاطر تعهدات مالي غيرشرعي وكمرشكن ربائي ورشكست شدم وآقاي "ه"به محض اطلاع مراتحت فشارقراردادوتمام اموالم راشبانه به خودمنتقل نمودومفادا خواستارابرام دادنامه شده است .

مرجع :كتاب علل نقض آراحقوقي درديوان عالي كشور   تاليف يداله بازگير
انتشارات ققنوس - چاپ اول - سال 1376               صفحه 223-227

46